درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس هفتم

درس اول: رنگ‌های تیره و روشن

همان‌طور که می‌دانید رنگ یکی از ویژگی‌های پدیده‌ها و اشیا و از نعمت‌های خداوند است که سبب می‌شود دنیای اطراف ما زیباتر به نظر بیاید.

حال دسته‌ای از گل‌های آفتابگردان را در ذهن خود تصور کنید و بیندیشید اگر این گل‌ها رنگ نداشتند به چه صورت دیده می‌شدند؟ نقاشی زیر، این تصور ذهنی شما را نشان می‌دهند. انواع مختلف رنگ‌های زرد در نقاشی سمت چپ همسان با تیرگی و روشنی‌های تصویر سمت راست هستند.

به نقاشی‌های زیر نگاه کنید و به این سؤالات فکر کنید. رنگ‌ها در این آثار هنری چه تفاوتی با هم دارند؟ هر کدام از این تصاویر با چه ابزاری ترسیم شده است؟ کدام‌یک از آنها به طبیعت شبیه‌تر است؟

همان‌گونه که مشاهده می‌کنید تصویر سمت راست با قلم فلزی و مرکب و سمت چپ با رنگ و روغن کشیده شده است. طراحی سمت راست سطوح تیره و روشن اشیا را ترسیم کرده است. اما در تصویر سمت چپ برخی از همین سطوح با رنگ نقاشی شده‌اند و بیشتر به طبیعت اطراف ما شبیه می‌باشد.

حال به دو نگاره صفحه‌ی بعد اثر کمال الدین بهزاد نقاش مکتب هرات نگاه کنید و آنها را با هم مقایسه کنید. این نقاشی‌ها چه تفاوتی با هم دارند؟ کدام‌یک از این دو تصویر به دنیای اطراف ما شبیه‌تر هستند؟

همان‌طور که می‌بینید در تصویر سمت چپ پیکره و فضای اطراف با رنگ ترسیم شده‌اند. نقاشان از رنگ برای نمایش بهتر دنیای اطراف و جذاب‌تر کردن نقاشی‌های خود استفاده می‌کنند.

به تصاویر زیر نگاه کنید. در هر کدام از این تصاویر چه رنگ‌های متفاوتی وجود دارد. تفاوت این رنگ‌ها در چیست؟

به نظر می‌آید که در هر تصویر رنگ‌های مشابهی وجود دارد: برای مثال آبی‌ها، نارنجی‌ها و سبزهای مختلف. اما برخی از این رنگ‌ها تیره هستند و برخی روشن. در نقاشی هم رنگ‌ها درجه تیرگی و روشنایی متفاوتی دارند.

برای داشتن رنگ‌های تیره و روشن معمولاً هنرمندان به رنگ خود مقداری رنگ سیاه و سفید اضافه می‌کنند. برای مثال برای داشتن رنگ‌های سبز روشن و تیره می‌توانیم این رنگ را با مقداری رنگ سفید و سیاه مخلوط کنیم؛ مانند تصویر زیر.

به نقاشی زیر نگاه کنید. طیفی از رنگ‌های آبی مختلف در این تصویر وجود دارد. برای ساختن آبی روشن و تیره، یک رنگ آبی گواش را انتخاب کنید و برای درست کردن رنگ آبی روشن آن را با کمی رنگ سفید مخلوط کنید. برای به‌دست آوردن رنگ آبی تیره می‌توانید رنگ آبی را با کمی رنگ سیاه مخلوط کنید. سعی کنید مقدار رنگ سیاه و سفیدی را که به رنگ آبی اضافه می‌کنید کم و زیاد کنید تا ببینید چه تغییری در نتیجه اتفاق می‌افتد. حال سعی کنید با الهام از این نقاشی، یک نقاشی با طیف‌های گوناگونی از یک رنگ بکشید. می‌توانید به‌جای رنگ آبی، از رنگ‌های دیگری استفاده کنید.

تصاویر زیر نمونه‌هایی از طیف‌های تیره و روشن یک رنگ را در میراث فرهنگ و هنری نشان می‌دهد.

درس دوم: رنگ‌های اصلی

همان‌گونه که مشاهده می‌کنید رنگ سیاه و سفید شبیه هیچ‌کدام از رنگ‌های دیگر نیستند. سیاه، سفید و خاکستری‌ها بی‌رنگ هستند، در حالی‌که بقیه رنگی هستند. این رنگ‌ها معمولاً درخشان و شفاف هستند. به اینها رنگ‌های خالص می‌گوییم، چون با رنگ‌های دیگر مخلوط نشده‌اند.

حال دو تصویر صفحه‌ی قبل را با هم مقایسه کنید. رنگ لباس‌ها در کدام‌یک از نقاشی‌ها درخشان‌تر است؟ به نظر می‌رسد در نگاره سمت چپ، رنگ‌های آبی و قرمز درخشان‌تر هستند. آیا می‌توانید بگویید در تابلوی کمال‌الملک کدام اشیا رنگین‌تر هستند؟

بار دیگر به مدادرنگی‌های خود نگاه کنید. برخی از این رنگ‌ها به هم شبیه‌تر هستند. مداد رنگی‌ها با رنگ‌های مشابه کدام هستند؟ در میان مداد رنگی‌های شما چند مداد زرد، آبی یا سبز وجود دارد؟ به این رنگ‌ها، رنگ‌های هم‌خانواده می‌گوییم. می‌توانید این رنگ‌ها را در گروه‌های مشابه دسته‌بندی کنید و کنار هم بچینید.

در بین این رنگ‌ها، سه رنگ آبی، زرد و قرمز سه رنگ اصلی هستند. چرا به این رنگ‌ها، رنگ‌های اصلی می‌گویند؟

سه رنگ اصلی رنگ‌هایی هستند که می‌توان رنگ‌های دیگر را از آنها ساخت. به تصویر بالا نگاه کنید. سه رنگ اصلی روی چرخه رنگ دیده می‌شوند. چرخه رنگی ابزاری مناسب برای درک رابطه بین رنگ‌ها می‌باشد. محل هر رنگ روی دایره نسبت آن‌را با رنگ‌های دیگر نشان می‌دهد.

بسیاری از هنرمندان مدرن به خصوصیات رنگ‌های اصلی در نقاشی اهمیت می‌دادند. به تصاویر زیر نگاه کنید. این دو نقاشی با استفاده از رنگ‌های اصلی کشیده شده‌اند. به‌اندازه و نسبت رنگ‌ها در این نقاشی‌ها توجه کنید.

هنرمندان ایرانی از چندین هزار سال پیش، نقش‌های مختلفی روی دیواره‌های سنگی، ظرف‌های سفالی و اشیای فلزی کشیده‌اند. به همین دلیل، بسیاری از این آثار به‌صورت تک‌رنگ‌اند. 

درس سوم: رنگ‌های فرعی

در طیف رنگی زیر هم رنگ‌های هم‌خانواده در کنار هم قرار گرفته‌اند. آیا می‌توانید جای رنگ‌های اصلی را در این طیف مشخص کنید؟ آیا تغییر رنگ‌های طیف به‌صورت یکنواخت است؟ می‌بینیم که رنگ‌های اصلی در روی طیف به آهستگی تغییر می‌کنند تا به رنگ‌های دیگر تبدیل شوند.

حال به تصاویر رنگی زیر نگاه کنید. در هر شکل دو دایره با رنگ‌های اصلی قرار دارند. در وسط رنگ‌های اصلی با هم ترکیب شده‌اند و رنگ‌هایی دیگر را تولید کرده‌اند. آیا می‌توانید بگویید کدام رنگ‌ها از ترکیب رنگ‌های اصلی تولید شده‌اند؟ این سه رنگ، نارنجی، سبز و بنفش هستند. به اینها رنگ‌های فرعی یا ثانویه می‌گویند. در تصویر زیر ترکیب این رنگ‌ها را می‌بینیم. از ترکیب قرمز و زرد رنگ نارنجی، از ترکیب زرد و آبی رنگ سبز و از ترکیب آبی و قرمز رنگ بنفش به دست می‌آید. البته معمولاً در رنگ‌های مورد استفاده ما این رنگ‌ها به‌صورت آماده و خالص وجود دارند.

حال به چرخه رنگی زیر نگاه کنید. این چرخه رابطه میان رنگ‌های اصلی و فرعی را نشان می‌دهد. می‌توانید بگویید کدام رنگ‌ها روی این چرخه در مقابل هم قرار دارند؟ می‌توانید این رنگ‌ها را نام ببرید؟ این رنگ‌ها نارنجی و آبی، قرمز و سبز، زرد و بنفش هستند. این رنگ‌های روی چرخه رنگ از هم دور هستند و تفاوت رنگی زیادی با هم دارند.
به این زوج‌های رنگی، رنگ‌های مکمل می‌گویند.

حال به نقاشی‌های زیر نگاه کنید. نقاشی سمت راست با یک رنگ آبی و ترکیب سیاه و سفید نقاشی شده است. نقاشی سمت چپ با ترکیب رنگ آبی و رنگ مکملش نارنجی انجام شده است. چه تفاوتی در صحنه نمایش داده شده حس می‌کنید؟ رنگ‌ها در تصویر سمت چپ زنده و غنی‌تر به چشم می‌آیند. به نظر رنگ آبی باعث شدیدتر شدن رنگ نارنجی می‌شود و رنگ نارنجی هم همین تأثیر را روی رنگ آبی دارد.

استفاده از رنگ‌های مکمل در نقاشی یکی از راه‌هایی است که باعث می‌شود مجموعه رنگ‌ها درخشان‌تر و شدیدتر به نظر بیایند. بسیاری از هنرمندان از تأثیر متقابل رنگ‌های مکمل برای جذاب‌تر شدن آثار خود استفاده کرده‌اند. به نگاره زیر سمت چپ نگاه کنید. در کدام قسمت‌های نگاره هنرمند از رنگ‌های مکمل استفاده کرده است؟ آیا می‌توانید رنگ‌های مکمل استفاده شده در این نقاشی را نام ببرید؟ در نقاشی سمت راست نیز هنرمند از رنگ‌های مکمل قرمز و سبز استفاده کرده است. به نظر شما این نقاشی مدرن به نگاره‌های شرقی شبیه است؟ می‌بینیم که فرم‌های گیاهی این نقاشی مانند نقوش گیاهی در نگارگری ایرانی است. به این نقوش اسلیمی گفته می‌شود.

برخلاف هم‌نشینی رنگ‌های مکمل که باعث تشدید رنگ‌ها می‌شود، ترکیب دو رنگ مکمل باعث ایجاد مایه‌های خاکستری متنوعی از رنگ می‌شود. در نقاشی‌های زیر هنرمندان از این خصوصیت رنگ‌های مکمل برای بیان فضایی آرام و خاموش استفاده کرده‌اند.

مانند تصاویر زیر اشیا و پدیده‌های ساده و طبیعی با رنگ‌های مکمل پیدا کنید و به‌وسیله رنگ‌های مکمل نقاشی کنید. می‌توانید هر شیء را روی پس زمینه‌ای به رنگ مکملش قرار بدهید. سعی کنید که رنگ‌های مکمل با هم ترکیب نشوند.

منظره‌های ساده‌ای از خانه‌های روستایی ترسیم کنید. این خانه‌ها را با استفاده از رنگ‌های مکمل متفاوت رنگ کنید. می‌توانید از رنگ‌های خاکستری و ترکیب رنگ‌های مکمل هم استفاده کنید. می‌توانید ببینید که از ترکیب دو رنگ مکمل مایه‌های خاکستری ایجاد می‌شود.

طرح‌های زیر را با دقت مشاهده کنید. از روی این طرح‌ها یا با الهام از آنها نقش‌هایی سنتی طراحی کنید. این نقش‌ها را با استفاده از رنگ‌های اولیه و رنگ‌های فرعی رنگ‌آمیزی کنید. سعی کنید به صورتی رنگ‌ها را به‌کار ببرید که درخشان‌تر به نظر بیایند.

آیا می‌توانید نمونه‌هایی از اشکال بالا را در میراث فرهنگی و هنری خود پیدا کنید؟

درس چهارم: تضادهای رنگی

دلیل دیدن رنگ‌ها در طبیعت وجود تفاوت در ویژگی‌های آنهاست. این تضاد باعث می‌شود که چشمان ما چیزهای مختلف را از هم تشخیص دهد. ما یک رنگ سبز را از رنگ آبی به‌دلیل تضاد فام رنگی تشخیص می‌دهیم. به‌دلیل همین تفاوت میان رنگ‌ها است که آنها را با نام‌های متفاوت می‌نامیم.

حتماً تا امروز در یک هوای بارانی در طبیعت گردش کرده‌اید. هنگامی که هوا ابر است رنگ‌ها چه تغییری می‌کنند؟ دو تصویر زیر یک منظره را در هوای ابری و هوای آفتابی نشان می‌دهد. کدام‌یک از این منظره‌ها رنگین‌تر است؟ می‌بینیم که رنگ‌ها در هوای آفتابی درخشان و رنگین‌تر به نظر می‌آیند و در هوای بارانی خاکستری‌تر هستند. می‌توانیم بگوییم رنگ‌ها در این تصویر تضاد شدت رنگی بیشتری دارد.

آیا می‌توانید رنگ‌های گیاهان در تصاویر زیر را نام ببرید؟ می‌بینیم که رنگ‌های هر تصویر مکمل هم هستند. تفاوت میان این رنگ‌ها را تضاد رنگ‌های مکمل می‌نامیم. این تضاد شدیدترین تضاد رنگی است.

دو گروه رنگی در چرخه‌های زیر را مشاهده کنید. به نظر شما کدام گروه از رنگ‌ها احساس فضای گرم‌تری دارد؟ کدام رنگ‌ها سردتر به نظر می‌رسد؟ طیف رنگ‌های بنفش، آبی تا سبز رنگ‌های گام سرد نامیده می‌شوند. همین‌طور طیف رنگ‌های ارغوانی، قرمز، نارنجی تا زرد رنگ‌های گام گرم نامیده می‌شوند. تفاوت این رنگ‌ها را تضاد رنگی سرد و گرم می‌نامند.

مطابق با تصاویر زیر، اشیای ساده‌ای را در مقابل یک منبع نور قرار دهید به صورتی‌که نور و سایه‌های مشخصی تشکیل شود. یک زوج رنگ مکمل را به دلخواه انتخاب کنید. بخش نور را با یک رنگ و سایه‌ها را با رنگ مکملی که انتخاب کرده‌اید رنگ کنید. می‌توانید برای بخش نور، رنگ روشن‌تر و برای بخش سایه‌ها رنگ تیره‌تر را انتخاب کنید. می‌توانید همین تمرین را با زوج‌های مکمل مختلفی انجام دهید.

رنگ‌ها را مقابل خود بچینید و بر اساس رنگ‌های سرد و گرم به دو گروه تقسیم کنید. حال به دلخواه خود با رنگ‌های سرد یک نقاشی بکشید. همان نقاشی را این بار با رنگ‌های گرم انجام دهید. می‌توانید از برخی رنگ‌های میانی مانند بنفش و ارغوانی در هر دو نقاشی استفاده کنید.

تنوّع و خلوص رنگ‌ها یکی از ویژگی‌های نقّاشی ایران است. در این آثار، ظرافت خاصّی در طرح‌ها و اجرای نقش‌ها و هماهنگی بی‌نظیری در رنگ‌ها دیده می‌شود.

نگارگری ایرانی پس از اسلام اغلب در اندازه‌های کوچک و برای تصویرگری کتاب‌های مهمی مانند شاهنامه فردوسی و خمسه نظامی کشیده شد. به ترکیب رنگ‌ها در تصاویر زیر دقت کنید. سعی کنید آنچه تاکنون از روابط رنگی آموخته‌اید مانند رنگ‌های تیره و روشن، رنگ‌های مکمل و یا رنگ‌های گرم و سرد را در این نگاره‌ها پیدا کنید.